Iluzioni i transparencës

Një gravurë e famshme franceze e vitit 1848, viti kur shtetasit francezë fituan të drejtën universale për të votuar, mishëron më së miri dilemat e demokracive evropiane në lindjen e tyre. Gravura paraqet një punëtor me pushkë në njërën dorë dhe një votë në dorën tjetër. Mesazhi është i qartë: plumba për armiqtë e kombit dhe vota për armiqtë e klasës. Zgjedhjet duhej të ishin instrumenti për përfshirjen dhe për ndërtimin e kombit. Ato integronin punëtorët, duke ndarë pushtetin me ta. Burri me pushkë në njërën dorë dhe votën në dorën tjetër simbolizonte ardhjen e demokracisë në Francë sepse ai ishte, njëkohësisht francez dhe punëtor, një përfaqësues i një kombi dhe një pozicioni social të përftuar në luftën e klasave. Ai e kuptonte që personi që do të qëndronte në krah të tij në barrikada do të ishte gjithashtu një punëtor dhe francez me ide të qartë se cili ishte armiku. Pushka ishte jo vetëm simbol i të drejtave të tij kushtetuese, por ajo ishte edhe provë që qytetari i ri demokratik ishte i përgatitur të mbronte edhe atdheun, edhe interesin klasor. Ai e dinte se fuqia e votës së tij varej nga fuqia e zjarrit që kishte arma e tij. Vota ishte një armë shtesë, sepse zgjedhjet ishin një formë e qytetëruar e luftës civile. Ato nuk ishin thjeshtë mekanizëm për të ndryshuar qeveritë. Ishin mjete për të ndrequr botën.

Smartphone i kudondodhur sot mund të mos jetë një pushkë, por ai ka aftësinë të kryejë llojin e vet të të qëlluarit. Mund të dokumentojë abuzime të pushtetit dhe t’i bëjë publikë. Mund të lidhë mes tyre dhe t’u japë fuqi njerëzve. Dhe mund të përhapë të vërtetën. Nuk është aspak rastësor fakti që vala e protestave kohët e fundit përkoi me përhapjen e smartphone-ve. Fotografi të pafajshme të postuara në rrjete sociale kanë shkaktuar shumë prej skandaleve të sotëm politikë. Në Kinë, Brother Wristwatch dhe Uncle House janë disa prej viktimave më të fundit të qytetarit me smartphone. Të dy janë zyrtarë të nivelit të ulët, të cilët janë ekspozuar si të dyshuar për korrupsion prej popullit të internetit. Brother Watch është kapur në shumë fotografi me ora të kushtueshme në dorë, disa prej të cilave kushtojnë më shumë se sa paga e tij vjetore. Uncle House, i cili ishte në krye të një zyre lagjeje në qytetin jugor të Guangzhou, u denoncua si një koleksionist pronash të paluajtshme – 22 në total. Qytetarët e pajisur me smartphone i larguan të dy. Në Rusi, legjitimiteti i Kishës Ortodokse Ruse u dëmtua kur një “blogger” postoi në

Facebook një fotografi në të cilën shfaqej patriarku që mbante në dorë një orë shumë të kushtueshme, dhe reputacioni i tij ra edhe më kur rusët mësuan se ekipi i marrëdhënieve publike të patriarkut kishte manipuluar filmimet për të fshehur këtë fakt nga publiku.

Smartphone mund të shërbejë edhe si detektori personal i gënjeshtrave për një qytetar. Një votues, mund të verifikojë në kohë reale, përmes këqyrjes së fakteve, ankimet dhe deklaratat e ndryshme që bëjnë politikanët, që nga çështjet politike më jetësore e deri tek anektodat personale më të zakonshme. Kur kandidati republikan për zëvendëspresident, Paul Ryan “nuk e mbajti mirë mend” kohën që kish realizuar maratonën e tij të parë – ai pretendoi se e kish kryer në më pak se tre orë, ndërkohë që i ishin dashur më shumë se katër orë – “gabimi” i tij frymëzoi pyetje të menjëhershme mbi besueshmërinë e kandidatit. Nuk është se politikanët nuk munden më që t’i bëjnë njerëzit për budallenj, por tani ata e bëjnë me riskun që në fund të dalin vetë si budallenj. Ndikimi i madh i faqeve të internetit që verifikonin faktet gjatë fushatës së fundit presidenciale është një ilustrim klasik i pushtetit të smarphone për të zbuluar të vërtetën – ose të paktën të pretendojë që t’i paraqesë publikut të vërtetën me fakte.

Smartphone u jep gjithashtu mundësinë njerëzve që të flasin e të shprehin pikëpamjet dhe opinionet e tyre. Ata mund të shprehin në telefon, në email dhe në twetter gjykimet e tyre, pra të kontribuojnë në kohë reale në një bashkëbisedim më të gjerë politik. Secili prej tre debateve mes kandidatëve në zgjedhjet e fundit presidenciale në Amerikë gjeneroi – vetëm gjatë kohëzgjatjes së debatit – më shumë se shtatë milionë mesazhe në tweeter. Jeta mund të mos jetë më e ndriçuar, por ajo të paktën është shumë më argëtuese në epokën e Tweeter-it.

Por ç’është më e rëndësishmja, qytetarët e rinj mund të përdorin smartphone-t e tyre për të mobilizuar aksionin publik, për t’u kërkuar qytetarëve të tjerë të dalin në rrugë dhe të mbrojnë në mënyrë kolektive interesat e tyre. Pranvera arabe ishte manifestimi i fundit i pushtetit të qytetarëve, të armatosur me smartphone, për të rrëzuar tiranë dhe për të bërë histori. Smartphone-t nuk mund të gjymtojnë apo të vrasin, por ato ua bëjnë më me kosto qeverive që ta bëjnë këtë vetë. Në të njëjtën kohë, pranvera arabe paraqiti edhe limite domethënës të fuqisë së smartphone. Personi me smartphone në dorë nuk e di asnjëherë se kush mund t’i përgjigjet thirrjes së tij për aksion publik. Ai mund të ketë miqtë e tij në Facebook, por i mungon një komunitet i mirëfilltë politik dhe udhëheqësit politikë. Mund të bësh një revolucion me tweeter, por nuk mund të kryesh një tranzicion me tweeter. Sigurisht, rezultoi që partitë politike islamike që u mbështetën në strukturat tradicionale partiake dhe ideologjitë e tyre ishin fitueset e zgjedhjeve post-revolucionare në Lindjen e Mesme.

Sot, është personi me smartphone në njërën dorë dhe fletëvotimin e bardhë në dorën tjetër që simbolizon gjendjen e demokracisë. Megjithatë, ai apo ajo nuk është një anëtar i njohshëm i një klase apo grupi etnik të caktuar, dhe vota nuk është më një armë në dispozicion të tij apo të saj. Ne nuk mendojmë në terma barrikadash, dhe kemi një ide të paqartë se kush janë “shokët” dhe kush janë armiqtë. Si vota, edhe smartphone janë instrumenta kontrolli, jo instrumenta zgjedhjeje. Frika e votuesit me smartphone në dorë është se njerëzit që ai apo ajo voton do t’u shërbejnë vetëm interesave të tyre personalë. Qytetari me smartphone nuk përballet me zgjedhjet e vështira ideologjike që ndeshnin paraardhësit e tij. Ndërkohë që ekspansioni i zgjedhjeve është rritur në mënyrë radikale gjatë dekadave të fundit, në politikë ka ndodhur e kundërta. Për qytetarin e angazhuar politikisht të së djeshmes, ndryshimi i partisë apo i kampit politik ishte po aq i pamendueshëm sa edhe ndërrimi i fesë. Të zhvendosesh nga e Majta në të Djathtë sot, apo e anasjellta, është po aq e thjeshtë sa të kalosh kufirin mes Francës dhe Gjermanisë – është një hekurudhë e shpejtësisë së lartë, pa kontroll kufitar.

Atëherë, a përfaqëson qytetari me smartphone pushtetin që kemi shtuar, apo pushtetin që kemi humbur? A duhet të jemi nostalgjikë për rënien e politikës ideologjike, apo të çliruar prej barrës së saj? Dhe a mund t’i besojmë smartphone-t si një instrument i ri efektiv për të mbrojtur të drejtat tona?

Transparenca është feja e re

A është qytetari me smartphone ai që do të rikthejë besimin tonë tek demokracia dhe institucionet demokratikë? Unë jam skeptik. Smartphone mund të na bëjë më të lehtë të kontrollojmë politikanët tanë, por besimi i referohet mirëbesimit tek drejtimi i institucioneve që populli nuk mund ta monitorojë dhe kontrollojë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ne nuk u besojmë familjarëve dhe miqtë për arsye se ne jemi në gjendje t’i kontrollojmë. Rritja e aftësisë së njerëzve për të kontrolluar përfaqësuesit e tyre nuk përkthehet kollaj në besim tek demokracia. Lenini besonte se “besimi është mirë, kontrolli është më mirë”, por udhëheqësi bolshevik nuk është i njohur për modelin e tij të qeverisjes demokratike. Dhe ndërkohë që ka gjasa që kriza e sotme e besimit të jetë më pak dramatike nga sa na tregojnë vëzhgimet (dhe nga sa sugjeron debati publik aktual), sociologu Niklas Luhmann ka argumentuar se besimi është “një fakt themelor i jetës sociale”, pa të cilin nuk mund të ngrihesh as nga krevati në mëngjes. Eshtë gjithashtu e qartë se rritja e aftësisë së qytetarëve për të kontrolluar qeveritë e tyre nuk ka çuar në një rritje të besimit tek demokracia. Fatkeqësisht, shumica e nismave që pretendojnë të rinërtojnë besimin qytetar, janë duke dhënë një dorë për të ngritur një demokraci të mosbesimit. Kjo tendencë, më shumë se kudo është e dukshme në obsesionin e sotëm popullor me transparencën.

Transparenca është feja e sotme politike që e ndajnë pjesa më e madhe e aktivistëve civilë si dhe një numër në rritje qeverish demokratike. Lëvizja për transparencë mishëron shpresën se një kombinim i teknologjive të reja, të dhënave të aksesueshme publikisht, dhe aktivizmi qytetar mund të ndihmojnë në mënyrë efikase njerëzit për të kontrolluar përfaqësuesit e tyre. Ajo që e bën transparencën kaq tërheqëse për grupe të ndryshëm qytetarë është ideja ngacmuese që kur njerëzit “dinë”, ata do të veprojnë dhe kërkojnë të drejtat e tyre. Dhe është e drejtë të pranojmë se përparimi i lëvizjes për transparencë në shumë fusha ka patur rezultate mbresëlënëse. Legjislacioni qeveritar që u kërkonte kompanive të bënin publikë risqet që lidheshin me produktet e tyre fuqizoi klientët dhe ua bëri atyre jetën më të sigurtë. Kërkesa për hapje ka transformuar gjithashtu marrëdhëniet mes doktorëve dhe pacientëve, mësuesve dhe studentëve. Tani pacientët kanë më shumë aftësi për t’i bërë doktorët përgjegjës, dhe prindërit mund të vendosin me më efikasitet se në çfarë shkolle t’i çojnë fëmijët. Lëvizja e re e transparencës i ka fuqizuar klientët.

Pra, është logjike të pranojmë se, të zhveshura nga privilegji i fshehtësisë, qeveritë do të ndryshojnë në mënyrë të pakthyeshme. Ato do të bëhen më të ndershme. Atje ku qeveritë mbajnë shumë sekrete, demokracia bëhet e brishtë, edhe kur zgjedhjet prodhojnë, ex ante, rezultate të pasigurtë. Vetëm qytetarë të informuar mund të bëjnë qeveritë përgjegjëse. Shkurt, nuk është çudi që aktivistët për demokraci kanë investuar kaq shumë shpresa se vetë transparenca do të rikthejë besimin tek institucionet demokratikë. Siç ka thënë studiuesi dhe aktivisti amerikan Lawrence Lessig në esenë e tij “Kundër transparencës”: “Si mund të jetë dikush kundër transparencës? Të mirat dhe dobia e saj janë kaq të dukshme”. Por ndërkohë që të mirat e transparencës janë të dukshme, rreziqet e saj nuk mund të injorohen, siç argumenton me forcë Lessig.

Ideja që transparenca do të rikthejë besimin e publikut tek demokracia bazohet mbi supozimin që “vetëm sikur njerëzit të dinin”, çdo gjë do të ishte ndryshe. Nuk është kaq e thjeshtë. Fundi i fshehtësisë së qeverisë nuk nënkupton domosdoshmërish lindjen e qytetarit të informuar, edhe rritja e kontrollit nuk nënkupton më shumë besim në institucionet publikë. Për shembull, kur votuesit amerikanë mësuan se SHBA kish nisur një luftë me Irakun pa pasur prova për armët e shkatërrimit në masë, ata sërish e rizgjodhën presidentin që e udhëhoqi. Dhe kur italianët e mbajtën në pushtet Silvio Berluskonin për më shumë se një dekadë, ata ishin ngopur prej kohësh me lajmet për bëmat e tij, të cilat aktivistët kundër Berluskonit besonin se do të ishin të mjaftueshme për ta hequr qafe. Por në politikë, “të dish gjithçka”, nënkupton ende të dish gjëra të ndryshme. Dhe vetë fakti që qeveritë janë të detyruara të bëjnë publikë informacione nuk përkthehet automatikisht në njerëz që dinë më shumë apo që kuptojnë më mirë. “Përmbytja” e njerëzve me informacion është një mënyrë e testuar nga koha për të mbajtur njerëzit të painformuar. Nëse nuk më besoni mua, pyesni llogaritarin tuaj. Ai do t’ju thotë se mënyra më e mirë për të dekurajuar çdo inspektor taksash që të shohë në kompaninë tuaj, është që t’i jepet atij i gjithë informacioni i disponueshëm dhe jo informacini që nevojitet, si dhe mjetet që nevojiten. Kur vjen puna tek marrëdhëniet mes besimit dhe kontrollit, problemi bëhet edhe më kompleks. A krijon kontrolli besim, apo është thjeshtë një zëvendësues i tij? A e rrisin qeveritë autoritare aftësinë për të kontrolluar shoqërinë, me qëllim që t’u besojë më shumë atyre?

Përkundër pretendimit të mbrojtësve të transparencës që këmbëngulin se është e mundur të pajtosh kërkesën për hapje të qeverisë me mbrojtjen e privatësisë së qytetarëve, unë them se një qeveri tërësisht transparente do të thotë një qytetar tërësisht transparent. Nuk mund ta bëjmë qeverinë plotësisht transparente pa sakrifikuar privatësinë tonë. Në kundërshtim me ata mbrojtës që besojnë se një politikë e hapjes së plotë përmirëson cilësinë e debatit publik, unë mendoj se injektimi i prurjeve të mëdha të informacionit e bën debatin publik më të ndërlikuar, duke e zhvendosur fokusin nga kompetenca morale e qytetarit, tek ekspertiza e tij në një fushë, apo një tjetër. Përkundër pritshmërive të lëvizjes për transparencë që hapja e plotë e informacionit që ka qeveria do ta bëjë debatin publik më racional dhe më pak paranojak, argumenti im është se fokusi tek transparenca vetëm do të ndezë më shumë teoritë konspirative. Nuk ka asgjë më të dyshimtë se sa pretendimi për transparencë absolute. Dhe askush nuk mund të thotë me ndershmëri se kur qeveritë tona janë bërë më transparente, debatet tanë janë bërë më pak paranojakë. Rritja e lëvizjes për transparencë ka potencialin që të ndreqë politikën demokratike, por duhet të jemi të sigurtë se biem dakord për kahun e ndryshimit. A është lëvizja për transparencë në gjendje që të rikthejë besimin tek institucionet demokratikë, apo, mos vallë do ajo do të bëjë “mosbesimin, gjuhë zyrtare të demokracisë?

Një shoqëri spiunësh

Fokusi ynë ekstrem tek transparenca ndikon në vetë mënyrën se si funksionon demokracia. Ai mund të kontribuojë madje në një proces të zëvendësimit të demokracisë me përfaqësim, me regjime politikë që kufizohen vetëm në kontrollin e ekzekutivit nga qytetarët. Përkundër ambicies së shprehur të rikthimit të besimit në institucionet demokratikë, lëvizja për transparencë mund të përshpejtojë procesin e transformimit të politikës demokratike në menaxhim të mosbesimit. Politika e transparencës nuk është një alternativë e një demokracie pa zgjedhje; ajo është justifikimi i saj dhe e bën të paqartë dallimin mes demokracisë dhe brezit të ri të regjimeve autoritarë miqësorë ndaj tregut të lirë. Nuk është habi që udhëheqësit kinezë e përqafojnë me entuziasëm idenë e transparencës. Ajo që ata kundërshtojnë është konkurrenca e partive dhe ideve dhe kërkimi për alternative politike ndaj sundimit komunist.

Në fundin e shekullit 18, filozofi dhe sociologu britanik Jeremy Bentham projektoi një formë institucionale, të cilës i vuri emrin “Panopticon”. Koncepti i projektit ishte të lejohej një vrojtues që të vëzhgonte të gjithë të pranishmit në një institucion – qoftë ky burg, shkollë, apo spital – ndërkohë që ata nuk mund ta dinin nëse po vëzhgoheshin apo jo. Panopticon-i u bë shumë shpejt simboli i kuptimit modern që ne kemi për pushtetin, si kontroll mbi individë apo grupe të rrezikshëm. Anti-utopistët e famshëm të shekullit 20 – të paraqitur tek “Një botë e re” e Aldous Huxleyt, tek “Ne” i Yevgeny Zamyatin-it apo “1984” i Orëellit – janë histori shoqërish transparente ku qeveria ka aftësinë e kontrollit toal. Të diturit e gjithçkaje është utopia qeveritare e pushtetit absolut.

Nëse ideja e shoqërisë “lakuriqe” është ëndrra e qeverive, ideja e një qeverie lakuriqe dhe korporatave të zbuluara përbën ëndrrën e shumë aktivistëve për demokraci. Nisma të tilla si “Boto atë që paguan”, “Nisma për një Qeveri të Hapur”, apo përpjekje radikale politike si “WikiLeaks” janë studimet më të mirë që vërtetojnë se kur janë të armatosur me “informacionin e duhur”, njerëzit mund të bëjnë qeveritë përgjegjëse. Shprehja e famshme e Louis Brandeis se “drita e diellit është dezinfektanti më i mirë” përmbledh filozofinë e lëvizjes për transparencë. Lëvizja synon të ndërtojë një Panopticon të kthyer përmbys, ku nuk është qeveria që monitoron shoqërinë, por shoqëria që monitoron ata që janë në pushtet. Utopia totalitare e njerëzve që spiunojnë për qeverinë është zëvendësuar tashmë nga utopia progresiste e njerëzve që spiunojnë qeverinë.

Megjithatë, problemi është se spiunimi është spiunim, pavarësisht se kush spiunon kë (ashtu si fituesi i një gare minjsh, është sërish një mi). A duhet të heqim dorë nga e drejta jonë për privatësi me qëllim që të kemi shërbime më të mrië publikë? A është në thelb e ndryshme nga kërkesa e regjimeve totalitare për të ndaluar të drejtat individuale të zgjedhjes me qëllim që të arrijmë madhështi kombëtare dhe një shoqëri më të barabartë? Debati mbi telegramet e botuar nga WikiLeaks solli në vëmendje dimensionin moral të luftës kundër fshehtësisë. Si rregull, qeveritë monitorojnë njerëzit. Kur këto përpjekje të qeverive bëhen transparente, atëherë nxjerr zbuluar edhe atë botë të atyre qytetarëve që folën me qeverinë apo që u monitoruan nga qeveria. Është e pamundur të botosh dokumente origjinale pa vënë në rrezik burime qeveritarë. Dhe është e pamundur të hapësh dosje shtetërore pa lexuar informacione që ata kanë mbledhur për qytetarët e tyre. Hapja e një dosjeje të Policisë së Fshehtë në shoqëritë postkomuniste është shembulli klasik i dilemave prapa çdo lloj politike të hapjes. A duhet të dijë çdokush çfarë kanë bërë të tjerët gjatë periudhës komuniste? A duhet të hapen vetëm dosjet e figurave publike? Sa i besueshëm është informacioni i mbledhur nga shërbimi i fshehtë? A do të prodhojë informacioni për të tjerët një katarsis moral në shoqëri, apo do të përdoret thjeshtë si “kompromis” në lojërat e pushtetit? Nuk janë pyetje të lehta këto.

Shoqëria moderne u ndërtua mbi shpresën se një ditë ne do të besojmë të huajt dhe institucionet sikur të ishin pjesëtarë të familjeve tona. Përvoja e kohëve të fundit tregon se edhe e kundërta është e vërtetë. Ne kemi filluar të trajtojmë familjet tona me mosbesimin që më parë ua rezervonim kriminelëve. Ajo që po shohim është se si kombinimi i mosbesimit dhe teknologjive të reja po ribën jetët tona private. Mosbesimi është tashmë zgjedhja e parë edhe në marrëdhëniet familjare. Në fakt, avokatët thonë se teknologjia po i shndërron sot divorcet në një garë armatimi. Kuzhinat dhe dhomat e gjumit janë mbushur sot me përgjues, ashtu si ambasada amerikane në Moskë ishte mbushur në kohët e Luftës së Ftohtë. Pra, ndërkohë që premtimi i transparencës ishte të rikthente besimin në institucionet publikë, në të vërtetë ajo ka përhapur mosbesim në sferën e jetës private.

 

Advertisements

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni / Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni / Ndryshoje )

Foto Google+

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Dilni / Ndryshoje )

Po lidhet me %s